Erik Dahlberg, Panorama Brześcia Kujawskiego z 1657 roku

Trzynaście km na zachód od Włocławka (droga krajowa nr 62 w kierunku Poznania) leży niewielkie (4,5 tys. mieszkańców), ciekawe historyczne miasto – Brześć Kujawski. Jest to miasto pod wieloma względami zupełnie wyjątkowe w prehistorii i nowożytnej historii Polski. To tutaj, na dawnym półwyspie leżącego w granicach miasta, niegdyś wielkiego jeziora Cmentowo, wykopaliska odsłoniły pierwszą osadę kultury lendzielskiej z okresu neolitu z 50 domami trapezowatymi, znaną z archeologii światowej jako grupa brzesko-kujawska. W czasie, kiedy ponad 5000 lat temu nad Tygrysem i Eufratem cywilizacja Sumerów zakładała swoje pierwsze miasta-państwa, nasi prabrześcianie na rogatkach obecnego miasta budowali monumentalne, kamienno-ziemne „leżące” ostrosłupy o długości na 3 metry i na 5-7 metrów szerokie.

Zgrupowanie domów trapezowych

Zgrupowanie domów trapezowych, źródło: www.brzesckujawski.pl

Takie same budowle odsłonięte nad dawnym jeziorem w sąsiednich Miechowicach. W wyniku prowadzonych od ponad 70 lat wykopalisk na terenie Gminy zinwentaryzowano łącznie 217 stanowisk archeologicznych. W pobliskim, wiekowym (pierwsza wzmianka z 1154 roku) Wieńcu odsłonięte grób z okresu kultury megalitycznej z którego pochodzi czaszka około siedemdziesięcioletniego, męskiego przedstawiciela rasy czarnej. Oto jak fantazyjnie kształtowały się korzenie obecnych mieszkańców Ziemi Brzeskiej.

Rekonstrukcja zabudowy osady społeczności grupy   brzesko-kujawskiej kultury późnej ceramiki

Rekonstrukcja zabudowy osady społeczności grupy brzesko-kujawskiej kultury późnej ceramiki, źródło: www.brzesckujawski.pl

Wczesnośredniowieczny gród z osadą, położony na terenie wsi Stary Brześć, był od 1236 roku siedzibą książąt brzesko-kujawskich. Miasto lokowane przed 1250 rokiem po przeniesieniu na obecne miejsce w 1332 roku po zdobyciu przez Krzyżaków przez nich obwarowane z przeniesieniem zamku w obręb miasta. Po powrocie do Polski w 1343 roku Brześć Kujawski stał się stolicą województwa brzesko-kujawskiego i siedzibą starostwa grodowego aż do II rozbioru Polski w 1793 roku. W tym czasie był ważnym ośrodkiem miejskim na Kujawach. Mieszkańcy zajmowali się handlem (głównie zbożem) i rzemiosłem. Zniszczenia w czasie wojen szwedzkich w XVII i na początku XVIII wieku powodują upadek miasta.

Miasto położone nad Zgłowiączką, zachowało regularne rozplanowanie z czworobocznym rynkiem. Zamek był usytuowany we wschodniej części miasta na miejscu obecnej szkoły. Południowo-zachodnią część zajmował klasztor Dominikanów.

Wśród zabytków na uwagę zasługują: Kościół św. Stanisława z 1335 roku, spłonął w 1556 r., odbudowany. Po spaleniu przez Szwedów w 1657 roku odbudowany dopiero około 1710 roku w formach barokowych. Gruntownie restaurowany w pierwszej połowie XIX wieku. W 1908 roku regotyzowany. Wewnątrz część gotyckiego tryptyku z początku XVI wieku Pokłon Trzech Króli; polichromie z lat 1925-27. Dawny kościół i klasztor Dominikanów fundowany w 1264 roku przez księcia kujawskiego Kazimierza (Wielkiego). Kościół gotycki, zbarokizowany w XVIII wieku. Wyposażenie barokowe. Nagrobek Rafała Leszczyńskiego z XVI wieku. Na zewnątrz kamień, na którym wg tradycji siadywał Władysław Łokietek. Mury miejskie gotyckie z XIV wieku; fragmenty od strony południowo-zachodniej. Ratusz klasycystyczny z 1824 roku wg proj. Henryka Marconiego z czworoboczną wieżą i kolumnowym portykiem.