Jeśli jesteś właścicielem tej strony, możesz wyłączyć reklamę poniżej zmieniając pakiet na PRO lub VIP w panelu naszego hostingu już od 4zł!

Powrót do Historia

Żydzi w Brześciu Kujawskim

Początki osadnictwa żydowskiego w Brześciu Kujawskim (w języku jidysz: Brisk de Kojawi) datuje się na XVI wiek, choć niewykluczone, że mieszkali tu wcześniej. Wiadomo, że w 1538 roku zagwarantowano Żydom prawo posiadania w mieście piętnastu domów. W 1565 roku w mieście odnotowano osiemnaście żydowskich domów oraz dom szkolnika, czyli osoby pełniącej funkcję woźnego w synagodze. W okresie potopu szwedzkiego wojska hetmana Czarnieckiego w kilkunastu miastach Wielkopolski przeprowadziły pogromy ludności żydowskiej, mszcząc się w ten sposób za domniemaną współpracę z najeźdźcą. Te tragiczne wydarzenia nie ominęły Brześcia. Zenon Guldon i Jacek Wijaczka w swym opracowaniu zatytułowanym: „Ludność żydowska w Wielkopolsce w drugiej połowie XVII wieku” tak opisują te zajścia: „Wojska polskie 15 kwietnia 1656 roku wycięły około 100 rodzin w Brześciu. Wśród zamordowanych, z których 48 znanych jest z imienia, znalazł się także rabin Josua syn Józefa. Jemu i pozostałym zaproponowano uratowanie życia w zamian za przyjęcie chrztu. Odrzucili jednak tą propozycję i wybrali śmierć.” W 1674 roku w Brześciu mieszkało trzydziestu dwóch wyznawców judaizmu.

Zapewne „złoty wiek” Żydów z Brześcia Kujawskiego przypadł – podobnie jak w innych miastach – na XIX wiek. O ile w 1765 roku w mieście mieszkało 164 Żydów, to ich liczba w 1897 r. wynosiła 678 osób. Podstawę ich utrzymania stanowiły handel i krawiectwo. W chwili wybuchu II wojny światowej, w Brześciu było około 630 osób pochodzenia żydowskiego. Naziści poddali ich dotkliwym represjom. Brzeska synagoga została spalona. Wiele osób deportowano do obozów pracy przymusowej. Pozostałych w Brześciu około czterystu Żydów wywieziono do getta w Łodzi, skąd później trafili do obozu zagłady w Chełmnie nad Nerem.

Cmentarz żydowski w Brześciu Kujawskim

Cmentarz żydowski w Brześciu Kujawskim

Cmentarz żydowski w Brześciu Kujawskim powstał przy obecnej ul. 11 Listopada. Do 1830 roku było to również miejsce pochówku Żydów z pobliskiego Włocławka. Cmentarz był ogrodzony, przy wejściu znajdował się drewniany dom przedpogrzebowy. W 1930 roku powiększono teren nekropolii, zakupując kolejną działkę. Stara i nowa część zajmowała łącznie powierzchnię 1,5 morgi. Nekropolia została zniszczona przez nazistów. Jeden z byłych mieszkańców Brześcia Kujawskiego w liście do naszej redakcji napisał: „Kirkut był przepiękny – pamiętam go z dzieciństwa. Grobowce były bardzo bogate – głównie z czarnego marmuru, prawie każdy był ogrodzony balustradami kutymi ze stali. Dziś nie ma po nim śladu. Po wojnie rabowali go złodzieje, później wandale i bezmyślne dzieci. Potem wybudowano w tym miejscu basen”.

Tekst: K. Bielawski
Zdjęcia: Sławomir Topolewski

Bibliografia:
1. T. Kawski, „Gminy żydowskie pogranicza Wielkopolski, Mazowsza i Pomorza w latach 1918-1942”,
2. „Encyclopedia of Jewish Life before and during the Holocaust”,
3. Z. Guldon, J. Wijaczka, „Ludność żydowska w Wielkopolsce w drugiej połowie XVII wieku”.

Źródło: www.kirkuty.xip.pl/brzesc_kujawski.htm

Najstarsze informacje o Żydach w Brześciu Kujawskim pochodzą z 1428 r., następne z 1453 roku. W 1479 r. zapłacili 30 florenów czynszu, a w 1507 r. 25 zł podatku koronacyjnego. W XVI w., a być może już w końcu XV w., istniał samodzielny kahał brzeski. Rozwojowi skupiska sprzyjała umowa z 1538 r., zgodnie z którą mogli posiadać 15 placów i domów w mieście. W 1558 r. mieszczanie wyrazili zgodę na powiększenie liczby domów żydowskich o 8. W 1565 r. Żydzi posiadali 18 domów i dom szkolniczy. W 1566 r. opłacili 108 złp 9 gr pogłównego[1].

W 1616 r. mieli 15 placów i 8 budynków z placami. Płacili od nich czynsz i dostarczali staroście podwodę. Płacili także podatek od cmentarza żydowskiego. Przywilej Stanisława Augusta Poniatowskiego z 23 kwietnia 1782 r. nadawał ludności żydowskiej prawo budowania domów przy ul. Żydowskiej, gdzie posiadali już 23 place i synagogę wybudowaną w początkach XVI wieku. Po pożarze miasta w 1781 r. pozostał tylko jeden dom żydowski. Żydów zwolniono wówczas z płacenia wszelkich podatków na jeden rok. Otrzymali także prawo handlu wszelkimi towarami. W 1793 r. w Brześciu mieszkało 111 Żydów, którzy zdominowali handel i inne rzemiosła. Wśród nich byli piekarze, rzeźnicy, krawcy oraz przedstawiciele innych zawodów[2].

Dzielnica żydowska była ulokowana w północno-wschodniej części miasta obejmując ulicę Żydowską (obecnie część ulicy Krakowskiej) i Poprzeczną. Była to część położona w niższej części miasta i zdecydowanie uboższa i bardziej zniszczona. Stała tam synagoga (po lewej stronie ulicy Żydowskiej), mieszkał rabin i osiadli żydowscy rzemieślnicy. Na obu ulicach znajdowały się w 1782 r. 22 place i mieszkało 16 Żydów – głów rodzin (6 handlarzy, 1 arendarz, 4 rzeźników, 3 krawców, cyrulik, szmuklerz). Gmina żydowska w XVIII w. była w złej sytuacji majątkowej. Do najzamożniejszych członków kahału należał Chaim Rabinowicz oraz Haskiel Herszkowicz. Pozostali żydowscy mieszkańcy byli w 1782 r. zaliczani do kategorii Żydów-komorników. Było ich łącznie 16 – głów rodzin. Zajmowali się na ogół rzemiosłem. Na 59 rzemieślników w mieście było 21 Żydów, a na 17 handlarzy – 12 Żydów. Wśród rolników (18) nie było Żydów[3].

W okresie międzywojennym w granicach gminy żydowskiej znajdowały się miasto Brześć Kujawski oraz szereg gmin w powiecie włocławskim i częściowo nieszawskim. W praktyce prawie wszyscy mieszkali w Brześciu Kujawskim. Tylko pojedyncze rodziny w Michalinie. Gmina w 1921 r. liczyła 800 osób, w połowie lat dwudziestych około 950, w 1929 r. – około 990–1000, w 1931 r. – około 650, w 1939 r. – 633. W pierwszych dziesięcioleciach XX w. ludność żydowska zdominowała gospodarkę miasta.

W zarządzie gminy żydowskiej do 1924 r. zasiadali: Gabriel Śpiewak, Jakub Rozenberg, Jakub Lichtenstein, Jakub Katz. Wybory gminne odbyły się 12 maja 1924 roku. Wystawiono trzy listy kandydatów. Na listę nr 1 (nominalnie bezpartyjną, faktycznie Bundu) oddano 75 głosów (zdobyli 3 mandaty), na listę nr 2 (syjonistyczną) – 9 głosów (bez mandatu), na listę nr 3 (Agudat Israel) – 16 głosów (1 mandat). Niezadowoleni z wyniku wyborów ortodoksi podjęli działania mające zdyskredytować lewicowych członków zarządu i uniemożliwić normalne wykonywanie powierzonych im obowiązków. Ciągłe spory, spotęgowane pogarszającą się sytuacją finansową spowodowały, że wojewoda warszawski rozpisał w dniu 11 stycznia 1928 r. nowe wybory. Przeprowadzono je 15 lipca 1928 roku. Nowy zarząd objął urzędowanie dopiero 28 grudnia 1928 roku. Ostateczny układ wpływów politycznych w nowym zarządzie przedstawiał się następująco: syjoniści zdobyli 2 mandaty, ortodoksi – 3 mandaty, bezpartyjni – 3 mandaty. Kolejne wybory odbyły się 21 września 1932 roku. Po niespełna trzech latach odbyły się następne wybory – w dniu 2 czerwca 1935 roku. Do zarządu weszli z listy Związku Rzemieślników Żydów (członkowie i sympatycy Bundu) – 4 osoby, z Bezpartyjnego Bloku Gospodarczego (syjoniści) – 2, z Ortodoksyjnego Bloku Gospodarczego (Mizrachi) – 1, z Ortodoksyjnego Bloku Gospodarczego – 1. W 1932 r. liczba członków poszczególnych środowisk politycznych przedstawiała się następująco: ortodoksów było 35, syjonistów – 60, bundowców – 40. W 1937 r. ortodoksi cieszyli się wpływami wśród 15% społeczeństwa, Bund – 70%, Hitachdut – 15%.

Ciekawymi postaciami byli brzescy rabini. Sucher Löwenthal (Lewenthal) pełnił urząd rabina w Brześciu od 1912 do 1925 roku. Rabin popadł w konflikt z wieloma członkami gminy wiosną 1919 r. gdy próbował powołać na stanowisko podrabina swojego syna Abrahama Löwenthala (Lewenthala). Ostatecznie opuścił Brześć latem 1925 r. wyjeżdżając do Pułtuska, gdzie objął urząd rabina. W czasie jego kilkumiesięcznej nieobecności jesienią 1924 r. zastępował go rabin z Nowego Miasta – Kryszek. Poprzednikiem Suchera Löwenthala był jeden z liderów Mizrachi – Szmul (Samuel) Brot. Urząd rabina w Brześciu Kujawskim piastował w latach 1910–1912. Ostatnim rabinem w Brześciu był wybrany w dniu 11.04.1926 r. Nuta Kasryel Rabinowicz. Innymi urzędnikami gminnymi byli rzezacy: Ch. W. Rajchenbach i Sz. Jamnik, a następnie: Mojżesz Berman i Lajb Szer (także kantor), sekretarze: Karol Wodziczko, M. Russak, Silber, Wiktor Napiórkowski, szkolnicy: H. Izbicki, Icek Majer Buks, kasjerzy: Kasryel Rydel, Baruch Lipszyc, H. Ciborowski (burmistrz miasta) oraz Alje Markowski.

Centrum życia gminnego koncentrowało się wokół synagogi przy ul. Krakowskiej wzniesionej w końcu XVIII lub w początkach XIX wieku. Komisja magistracka dnia 08.06.1928 r. nakazała rozebranie zasiedlonego przez najuboższych członków gminy domu kahalnego przy ul. Żydowskiej 187, który groził zawaleniem. Także w murowanej łaźni krytej papą stwierdzono, że w fatalnych warunkach sanitarnych mieszka rodzina Rattów. Nakazano przebudowanie rzeźni, uprzątnięcie terenu wokół budynków gminnych, odświeżenie drewnianego budynku szkolnego krytego papą. Wśród innych nieruchomości wymieniano murowany dom z przybudówką przy ul. Krzyżowej oraz cmentarz, przy którym znajdował się do końca lat trzydziestych XX w. drewniany dom przedpogrzebowy. Wartość majątku ruchomego gminy w 1939 r. szacowano na 13 242 zł, nieruchomego na 32 715 zł. Zadłużenie opiewało na sumę 15 668 zł.

W latach trzydziestych XX w. rosły animozje między Żydami a Polakami. 23 kwietnia 1932 r. doszło do pobicia kilku polskich chłopców przez trzech Żydów. Uczestniczący w starciu czterolatek stracił oko. Agresję Żydów wywołało pukanie w okna domu żydowskiego sklepikarza przez chcących kupić chleb. Sklep był zamknięty ze względu na przypadające w ten dzień żydowskie święto. Napastnicy sądzili, że chłopcy celowo psocili. Po zdarzeniu wieczorem Żydówka Markowska skomentowała zdarzenie zwracając się do gromadzących się i dyskutujących Polaków: „Polskie świnie mają przedstawienie”. Mimo zajścia, w ocenie posterunkowego policji nastroje społeczne Polaków i Żydów były poprawne. Kolejne zdarzenie tego typu miało miejsce 16 października 1932 roku. Ponownie dwaj chłopcy (8 i 16 letni) chcieli kupić chleb o godzinie 16.00 u piekarza Szlamy Aronowskiego. Sklep był zamknięty, zaczęli pukać w okno mieszkania. Przechodzący ulicą Abram Czarnobroda (lat 19), Aron Strykowski (lat 18) i Jakub Szpigiel (lat 18) pobili chłopców, podbijając jednemu oko, drugiemu łamiąc nogę. Do szeregu bójek doszło w dniach od 11 do 21 sierpnia 1932 roku. Ich tłem były antyżydowskie ulotki, które pojawiły się w mieście nocą 11/12 sierpnia, nawołujące do zwalczania żydowskiego handlu. W dniu 21/22 sierpnia ponownie zawisły ulotki antyżydowskie. Tym razem pobito rodzeństwo Kellerów: Branę i Berka. Sprawcami byli członkowie „Strzelca”. Kolejny powód waśni dostarczył spór o zajmowanie ławek na skwerku miejskim przez młodzież żydowską. Przepychanki słowne i obrzucanie się przez strony obraźliwymi epitetami zakończyły się bójką. Nocą 28/29 marca 1933 r. pojawiły się na murach ulotki antyżydowskie i antyrządowe, nawołujące robotników i bezrobotnych do walki z Żydami. W dniu 23 grudnia 1936 r. członkowie Stronnictwa Narodowego w Brześciu pobili Lejzora Szpajna i jego żonę. Wznosili okrzyki, że wolno im bić Żydów. Zatrzymano czterech sprawców[4].

Likwidacja skupiska żydowskiego w Brześciu Kujawskim rozpoczęła się wraz z wkroczeniem wojsk niemieckich we wrześniu 1939 roku. Zapoczątkowały ją masowe prześladowania jesienią 1939 roku. Żydów zmuszono do podpalenia synagogi. W styczniu 1940 r. w Brześciu Kujawskim przebywało 638 Żydów, w tym 38 uchodźców, w styczniu 1941 r. – 648 (48 uchodźców). Utworzono Judenrat , a następnie na początku1941 r. – getto. Czasowo (od 1 do 17 maja 1942 r.) trafiła do niego grupa Żydów z Włocławka. Między styczniem a wrześniem 1941 r. wiele osób wysłano do niemieckich obozów pracy w okolice Poznania. Duża grupa mężczyzn, w dniu 22 czerwca 1941 r., trafiła do poznańskiego Fortu Radziwiłła. Większość z pozostałych w mieście 399 Żydów (w tym 290 kobiet) wysiedlono 28 września 1941 i 9 stycznia 1941 r. do getta w Łodzi. Pozostali w Brześciu Kujawskim (około 250 osób) w pierwszej połowie kwietnia 1942 r. zostali wywiezieni i zgładzeni w niemieckim nazistowskim obozie zagłady Chełmno nad Nerem. Resztki majątku spieniężono (uzyskując kwotę 45 702 marek) i przekazano do łódzkiego getta[5].

Po wojnie pojawiło się niewielu Żydów. W styczniu 1946 r. – 18, w lipcu 1946 r. – 31, w grudniu 1947 r. – 34. W kolejnych latach nie pojawiają się jako członkowie oddziału miejscowego Centralnego Komitetu Żydów Polskich, choć wiadomo, że do końca lat sześćdziesiątych XX w. mieszkały w mieście pojedyncze osoby[6].

Przypisy:

[1] Guldon Z., Skupiska żydowskie w miastach polskich w XVXVI wieku, [w:] Żydzi i judaizm we współczesnych badaniach, t. 2, red. K. Pilarczyk, S. Gąsiorowski, Kraków 2000, s. 23; Guldon Z., Wijaczka J., Ludność żydowska w Wielkopolsce w drugiej połowie XVII wieku, [w:] Żydzi w Wielkopolsce na przestrzeni dziejów, red. J. Topolski, K. Modelski, Poznań 1995, s. 32.

[2] Kowalewska A., Powiat włocławski do 1795 roku (zarys historii miast powiatu), [w:] Monografia powiatu włocławskiego, red. S. Laguna, Włocławek 1968, ss. 57–58; Kieloch T., Dzieje miasta i regionu w latach 1793–1918, [w] Monografia Brześcia Kujawskiego, red. B. Głębowicz, Włocławek 1970, ss. 77–78.

[3] Kajzer L., Inwentarz mieszczan miasta Jego Królewskiey Mości Brześcia Kuyawskiego i nieosiadłych z roku 1782, „Zapiski Kujawsko-Dobrzyńskie” 1998, t. 12, ss. 270–273, 276.

[4] Wloclawek we-ha-Swiwa. Sefer Zikkaron, red. K. F. Tchrusch, M. Korzen (b.m.wyd.) 1967, s. 780; Olejniczak A., Żydzi w powiecie włocławskim(1918–1939), Włocławek 2000, passim; Kawski T., Inwentarze gmin żydowskich z Pomorza i Wielkopolski wschodniej w latach 1918/201939, „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej” 2006, nr 3–4, dokument nr 3, s. 77–80; Kawski T., Kujawsko-dobrzyńscy Żydzi w latach 19181950, Toruń 2006, passim; Kawski T., Gminy żydowskie pogranicza Wielkopolski, Mazowsza i Pomorza w latach 1918–1942, Toruń 2007, s. 31–43.

[5] Kawski T., Gminy żydowskie pogranicza Wielkopolski, Mazowsza i Pomorza w latach 1918–1942, Toruń 2007, ss. 43–44.

[6] Kawski T., Kujawsko-dobrzyńscy Żydzi w latach 19181950, Toruń 2006, tab. 41, s. 267.

Źródło: http://www.sztetl.org.pl/pl/article/brzesc-kujawski/5,historia/?action=view

Permalink do tego artykułu: http://brzesckujawski.cba.pl/index.php/historia/zydzi-w-brzesciu-kujawskim/